Etiketaren artxiboa: kablegintza

“Argazkigintza arkeologia” Erremendian?

Utzi erantzuna

Euskal Herriko eremu geografiko osoan instalatu ziren aireko baso-kableen bilduma eta inbentarioa “argiago” geratzen da gaiari buruz gordetzen diren argazkiek ahalik eta deskribapen eta testuinguru zehatzenak badituzte: Noiz, non, nork egin zuen argazkia eta argazkian nortzuk agertzen diren jakin badakigu. Eta hau dena, gure aurrekoek ezagutu zuten basogintzaren berri izateko lagungarri gisa.

Oraingo honetan, “argazkigintza arkeologia” lan bat egingo dugu, eta auzolan digitaleko ariketa batean ahalik eta informazio gehien ematen saiatuko gara, egun berean Erremendiaren kable gisa ezagutzen den kable batean hartutako hiru irudiren bidez.

Irudiak eskuzabal utzi dizkit digitalizatzeko Artozkikoa den Urrizalqui-Cervantes sendiak bere etxeko albumean gordetzen dituelarik. Argazkiek 53x53mm. neurtzen dute, ez dugu negatiborik eta 1200ppp. erresoluzioan eta .tiff formatuan digitalizatu dira, horietako bat ere 4800ppp.etara, baina azken hori oso artxibo digital handia da, eta erabiltzeko ez da erosoa..

Nolanahi ere eta gaiari heldua orduko, Orotz-Betelu eta Artzibarreko nagusiek “el cable de Remendía” gisa ezagutzen zuten azpiegituraren deskribapen labur bat:

Zer zen Erremendiako kablea?

Aireko hiru kablez osaturiko instalazio bat izan zen, orotara 17 km. hartzen zituena eta Zaraitzuko Ibaxaren Batzorde Orokorraren jabetzakoa den Erremendiako 18. fazeria -1427 hektareakoa- Orotz-Betelun Irati ibaiarekin fisikoki lotzen zuena. Mendiko pagadien ustiapena El Irati, S.A. enpresari esleitu zion Batzordeak 1934an, eta honek beharrezko azpiegituren instalazioa Bixente Eskisabel Urbiztondo kablelari ataundarraren enpresari azpikontratatu zizkion. Ustiapena 1950eko hamarkadara arte martxan izango zen.

Ados. Kontestua ulertu ondoren, ikusi ditzagun irudiak eta jarraian dakigunaren, uste dugunaren eta ez dakigunaren xehetasunak aztertuko ditugu.

Oharra: Langileen identifikazioan lagungarri izango delakoan, hiru irudiren seriean agertzen den langile bakoitzari zenbaki bat esleitu diot; izan ere, hiru argazkietan agertzen diren gutxi batzuk dauden arren, batzuk argazki batean baino ez dira agertzen, eta protagonistak kokatzea zaila izan daiteke. Irudiak neurri handiagoan ikusteko, bere gainean sakatzea aholkatzen dizut, tamaina handiagoan ikusteko. Eta deskargatzea, jakina..

Erremendia01 (taldeko argazkia)

ZER IKUSTEN DA?
Kableko langileen familiko argazkia, ziurrenik Erremendiako kablean. Beraien atzean txabola baten teilatua, pilona bat eta azkenik garabi bat. Argazkia geokokatzen lagungarri izango litzaken mendi baten trazarik ez da ikusten. Argazkia denboran kokatu dezagun, arreta jarri dezagun Zenón Urrizalquirengan. Bertakoa den Oscar Ramos Cabodevilla ikerlariak, Zenón soldaduskatik 1947an bueltatu zen eta itzuli bezain pronto lanean hasiko zela suposatzen da. Bixente Eskisabel aldiz, 1955ko otsailean zendu zen, ondorioz, zortzi urtetako tarte bat dugu argazkiak denboran kokatzeko. Zeozer badakigu.

Pilona01 (taldeko argazkia)

ZER IKUSTEN DA?
Aurreko argazkian agertzen diren pilona eta kokapen berbera, baina antza denez, txabolatik gertuagotik hartutakoa. Lehenengo argazkiko hainbat langile hemen ere agertzen dira, hala nola, Zenón 1. zenbakiarekin zutik goikaldeko kabezalean. 4., 6., 7., 8., 9. eta 10. zenbakidunak ere lehenengo argazkian daude. Atzekaldean mendi bat eta baso bat igartzen dira baina bere itxura igartzea ezinezkoa da.

Pilona02 (taldeko argazkia)

ZER IKUSTEN DA?
Misma ubicación que la primera foto grupal pero tomada desde el otro lado de la pilona. La disposición de la pluma de carga a la izquierda de la pilona, así lo atestigua. También podemos ver aquí a algunos de los trabajadores de la primera foto de familia.

Aurrekaldean, 7., 8., 9. (ardo zato bat eskutan duela) eta 4. langileak lehenengo taldeko argazkian agertzen dira.

13. langilea (engominatua), aurreko argazkian agertzen da eta 15., 16., 17. eta 12. langileak bigarrengo argazkian agertzen dira.

Kabezalaren gainean:
Zenón Urrizalqui, -1. langile gisa markaturik- eta 6. langilea, kabezalean eseririk agertzen dira, eskubitara. Bere alboan, 10. langilea eta honen eskubian ardo tragoxka bat zatoarekin dagoena, 14. langilea.

Argazkiaren tamaina handiko digitalizazioari esker, irudiaren lehen bertsio txikietan oharkabean geratzen ziren instalazioko hainbat elementu bereiz daitezke. Badirudi puntu honetan kable nagusia eta menpeko kable baten linea elkartzen zirela. Erremendian izan daiteke? Posible da, baina EZ DA segurua.

ETA EZKERRALDEAN IKUSTEN DEN MENDIA ETA ESKUBIALDEKO ALDAPA?

Tamalez, Erremendia oraindik ez dut ezagutzen eta ez ditut inguru horietako paisaiak ezagutzen; beraz, hemen jasotakoak IDENAko bisorean etxeko erosotasunetik tiraka egindako aieru hutsak dira. Nolanahi ere, eguzkiaren kokapenari, urtaroari eta kablearen ibilbidearen kokapenari erreparatuta, hondoko mendi hori Zamukadoiaren muinoa dela esatea ausartuko nintzateke eta eskuineko aldapa aldiz, Arnazuko lepoaren gaineko muino bat izan baitaiteke. Baina berriro diot, Areta mendilerroko inguru horietan oraindik egon ez den gizaseme honen aieru hutsak dira.

LABURBILDUZ…

Ez daukat batere argi pilona honen eta langileen kokapena. Erremendia da? Litekeena da, baina ez da ziurra. Langileetako baten bat identifikatzea lortuko bagenu, pagotxa!

Ea lortzerik daukagun!

Solasaldia Euskal Politik podcastean

Erantzun 1

Atzoko egunez Euskal Politik podcastean eskeinitako solasaldiaren bideoa ikusgai dago jada.
Eskerrak eman nahi dizkiet antolatzaileei Euskal Herriko ondare industrialaren lagin honen berri emateko beraien kanala eskaintzeagatik!

Kable enpalmeak: Kablistentzat oinarrizko ezagutza

Utzi erantzuna

Urriaren 18an Ariben kokatua dagoen Aezkoako Batzarre Nagusiaren egoitzara gerturatu zirenek, “Iratiko Errekatzaileak eta Kablistak” dokumentalaren estreinaldiaz gozatzeko aukera izan zuten.

Dokumentala Nafarroako Gobernuaren babesa du eta XX. mendeko Nafarroako basogintzarekin estuki loturik egon diren -eta jada desagertu diren- lanabes eta jarduerak jasotzen dira: Barrankeadoreak eta kablistak.

Dokumentala Javier Goikoa orbaizetarra eta Martin Landa Otsagabiako kablista ohien aholkularitza jarraituz ekoiztu da eta bertan eta hainbat kontuen artean, kablegintzan jardun ziren basomutilek ezinbestean ezagutu behar zuten teknika bat erakusten da: kableen arteko loturak enpalmeen bidez egiteko teknika.

XXI. mende honetako ikuspuntutik begiratuta, kableen arteko enpalme fisikoa lortzea uxkeria teknologikoa dirudielarik, berauk egiteko abilezia menperatzea ezinbestekoa zuten XX. mende erdiko hamarkadetan Nafarroan lanean jardun ziren basomutil kablistentzat.

Sociedad Franco Española de Cables (SFE)

Erandio, Bizkaian kokatua dagoen Sociedad Franco Española de Cables XX. mendeko hego Euskal Herriko basogintzan erabiliko ziren altzairuzko kableen hornitzaile nagusia izan zen.

Basogintzan historikoki martxan izan ziren kableen luzerak anitzak izan ziren. Bai ehundaka metroetakoak, zein Erremendian Bixente Eskisabelek 1930-40ko hamarkadetan ustiatutako 14km.tako trikable sare ezaguneraino.

Azpikaldeko bina argazkietan, 2011n oraindik ere Orotz-Beteluko lurretan Erremendiako kable portantearen azken aztarnak ikusgai zeuden. (2013. urterako jada desagertu ziren.)

  • Erremendiako_kablea_02
    Erremendiako trikablearen 35mm.tako diametroko kable “portantearen” ondarrak.
  • Erremendiako_kablea_01
    Erremendiako kablearen ondarrak 2011. urtean Orotz-Beteluko herrian zuen deskargalekutik gertu.

Erremendiako 14 km.tako trikable sarea adibide gisa hartuta, tamaina honetako kable sare honek zer adierazten digu? Bixente Eskisabelen aginduetara zeuden kablistak 14 km.ko luzera zuen kable zati bakarreko instalazioa gauzatu zutela?

Erandioko SFEk izan, agian izango zuen 14km.tako kable bobina bakarra ekoizteko gaitasun teknologikoa, baina horrela izango balitz ere, horrelako bobinatzarra Erandiotik Erremendiara kamioiz garraiatzeko ezinezkoa suertatuko zen. Zer esanik ez, basoan barrena horrelako karga izango zuen bobina bat maneiatzea.

Ohar bat aurrera jarraitu aurretik: Basogintzan erabiltzen zen trikablea, hiru kablez osatutako instalakuntza bat zen. “Portanteak” 35mm.tako diametroa zuen eta 28 mm.tako “retur”arekin batera, biak finkoak ziren. “Kurdinaren” kasuan aldiz, 16mm.tako diametroa zuen eta kargalekua eta deskargalekuaren artean zirkuitu itxi bat osatzen zuen eta berari lotzen ziren egurra eusten ziren karrilloak.

Ondorioz eta basoko kablisten lana errazte aldera, basogintzan erabiltzen ziren kableen luzerak Erandioko lantegitik neurri hauekin etortzen ziren: 35mm.tako kablea 800m.tako bobinetan. 28mm.tako kablea 1200m.ko bobinetan eta 16mm.tako kablea 1500m.ko bobinetan. Erremendiako adibidearekin jarraituz, 14km.tako instalazioa beharrezkoa bazen, beharrezko sekzioak beraien artean lotuz – enpalmatuz- gauzatzen ziren “portantea” eta “retur” kableak. Agerikoa den bezala, “kurdina” kablearen kasuan sekzio kopuru bikoitza zelarik beharrezkoa.

Azalpen teorikoa SFEren 1965eko katalogoan

Altzairuzko kableak hiru zati ditu: Bihotza, kordoia eta alanbrea.

Altzairuzko kable bat hiruna zatiz osatuta dago: Kordoia, alanbrea eta ehun begetalez osatutako soka bat bere bihotzean. Kordoien eta alanbreen kopurua eta diametroak bezeroen beharren nahieran izan daitezkelarik.

Arestian aipatu bezala, kablistek ezinbestekoa zuten kable enpalmeak basoan egiten jakitea. Baina nola egiten ziren enpalme hauek orduko baliabide eskasekin? Eta enpalmeak egiterakoan, Erandiotik zetozen kable bobinak elkarrekin lotzeko egiten ziren soilik?

Bi kable elkarrekin lotzeko azalpen teorikoa SFEk 1965an publikaturiko katalogo komertzialean dugu ikusgai. Lehenik, lotu behar ziren bi zatien kordoiak 12 metroko luzeran askatu behar ziren.

A kableko a-b distantzia eta B kableko c-d distantzia 10-12 metroetakoa izaten zen bataz beste.

Jarraian bi zatietako askatutako kordoiak elkarrekin batu behar ziren. Zati baten kordoiak uzten zuen espazioa beste zatiaren kordoiaren espazioarekin osatu behar zuen. Eta prozesu hau kable helikoidalaren kordoi guztiekin egin behar zen. Alanbreak ez ziren askatzen.

Bi muturretako kordoiak askatzen ziren.
Kablistari indar fisiko handia eskatzen zion kableak enpalmatzeko lana.
SFEren katalogoan ere espadinen erabilera agertzen zaigu.

Bi zatietako kordoiak mugitu eta elkarrekin finkatzeko “espadinas” izeneko altzairuzko eskuzko herramintak erabiltzen ziren eta kablistari egoera fisiko ona eta lana tentuz egitea eskatzen zion: 35mm.tako kable portante batean enpalmea egiteko, bere kordoiak mugitzeko lan fisikoa itzela zen eta arriskutsua ere bai behatz bat galtzeko arriskua baitzegoen.

Kable enpalmeak egiteko erabiltzen ziren espadinak.

Kableak bi arrazoiengatik enpalmatu behar izaten ziren. Batetik, trikable instalakuntza berri bat egiterakoan beharrezko luzerako kableak lortzeko. Bestetik, trikable instalakuntza bat lanean ari zela kable bat puskatzea jasaten zituen kargak eta tentsioak gehiegizkoak zirelako. Puskatzen zena kable portantea bazen, kable horretatik zintzilik zeuden kargak lurrera erortzen ziren kablearekin batera. Triskantza latza izaten zen: Kargak karrilloetatik askatu beharra zegoen, karrilloak kabletatik, zatitutako kablea berriro enpalmatu… eta hau dena, eguzkipean, euripean, basoaren erdian, maldetan… nekez irudikatzen dugu 2019ko begiekin ze nolako lanak ziren hauek.

Martin Landa: 83 urteko trebetasuna behatzetan

2018ko maiatzean eta enpalmeak egiteko teknika erakusteko asmoz, Otsagabiako Martin Landa kablista ohiak erakustaldi praktikoa egin zuen berarekin bildu ginen lagun batzuekin. Argazki eta bideotan, kableen enpalmearen prozesua nola egiten zen “usaina hartzeko” balio digu:

  • Martin Landa.
  • Kordoiak zabaltzen.
  • Kordoiak zabaltzen espadinen laguntzarekin.
  • Kordoiari lekua bilatzen.
  • Kordoiak zabaltzen espadinen laguntzarekin.
  • Kordoiak zabaltzen espadinen laguntzarekin.
  • Kordoiari lekua bilatzen.

Egun horretan grabatutako bina bideo hauetan ere prozesuaren atal ezberdinak ikusteko aukera dugu. Bietan prozesuaren amaiera ageri zaigu. Lehenengoan, azkeneko kordoia kablearen barnean dagokion posizioan sartzen ari dira:

Bigarrengo bideoan aldiz, beste kordoi bat bere azkeneko posizioan sartzen ageri zaigu.

Kableak enpalmatzen amaitutakoan, loturaren puntuan ez zen igarri behar inongo marka, lodiera edo arrastorik. Hor zegoen teknika hau ondo egiten jakitearen garrantzia.

Eta kablea mozteko??

Rotaflex eta esmerilak iristear zeuden garaietan aizkoraz eta harri baten laguntzarekin mozten ziren kableak. Ez zegoen beste aukerarik. Goizean goiz babak eltzetik bapo gosalduta ezinbestean egin beharreko lanak!!

Altzairuzko kablea aizkoraz eta harri baten laguntzarekin nola mozten zen Javier Goikoaren erakustaldia.

Jaso dezatela azalpen xume honekin Martin Landak, Jesus Mari Larrañetak, Eduardo Arrosagaraik, Severo Llopisek eta Javier Goikoak blog honen aitortza eskainitako erakustaldiagatik eta jakina, eguneroko jornala baldintza oso gogorretan irazten zuten Euskal Herriko basoetan lanean jardun ziren kablista guztiak. Eutsi goiari!

Aipamena Goiberrin

Utzi erantzuna

Goiberri 2013-6-7Inazio ta biok egiten ari garen ikerketa (azken hilabeteetan zertxobait geldirik), Goiberri aldizkariaren 62. alean agertu da. Honatx alea .pdf formatuan.

Artikulua txukuna da bainan oraindik asko dugu ikertzeke. Material asko dugu bilduta, elkarrizketak eginak, orain material guztia hau sailkatu ta historio logiko eta koherentea antolatzea dagokigu. Ea laister zerbait erakusteko moduan gauden.